مقدمه ای بر نظریه پیچیدگی – قسمت اول

نظری ی پیچیدگی

مقدمه ای بر نظریه پیچیدگی و کاربرد آن در مطالعات علم، فناوری و نوآوری

این نوشتار در ۳۰ بخش مجزا و به هم پیوسته نگاشته شده است. اگرچه در نگاه اول مفهوم آن ارتباط اندکی با گستره ی دانشی مدیریت، اقتصاد و یا سیاست گذاری علم و فناوری دارد، اما نگارنده بر آن است تا در این نگاشته ی به غایت کوتاه نشان دهد که دامنه ی قابل قبولی از مفاهیم اجتماعی و بطور کلی علوم اجتماعی ارتباط تنگاتنگی با مفهوم پیچیدگی و سیستم­های پیچیده دارد.

هدف اصلی این مجموعه ی دست نگاشته که مبتنی بر بنیادهای نظری شکل گرفته است، توسعه درک مشترک از مجموعه­ ای از مفاهیم است که فهم آن ­ها در حوزه ی مطالعات نوآوری و سیاست گذاری علم، فناوری و نوآوری نه تنها یاری رسان است بلکه امری لازم و به غایت ضروری است. بر این اساس ۳۰ نوشتار علمی با طرح سوالات مشخصی در انتهای هر نوشتار ارائه خواهد گردید تا بشود آنچه می ­باید.

برای کمتر کسی این اتفاق رخ می­ دهد که با شنیدن واژه ی پیچیدگی، به یاد معادلات ریاضی در هم و برهم، عبارات مشوش و نامفهوم درفلسفه، اشکال هندسی غیر قابل فهم و یا الگوهای ناپایدار وضعیت آب­ و هوا نیفتد.

اما موضوع مهم و اساسی در این مساله نهفته است که آیا برای یک ریاضیدان که همه ی عمرش را صرف شناخت و تحلیل معادلات ریاضی کرده است، مساله فهم یک قضیه ریاضی به پیچیدگی فهم آن مساله برای یک طراح لباس است؟ آیا پیچیدگی در ذات یک پدیدار قرار دارد و یا سطح آن وابسته به فردی است که آن پدیدار را مشاهده می ­کند. منشاء پیچیدگی کجاست و چگونه ایجاد می ­شود؟ سیستم­های پیچیده چگونه هستند و مولفه­ های شناسایی آن­ ها چیست؟ با چه روش ­هایی می­ توان سیستم ­های پیچیده را درک و تحلیل نمود؟ این سوالات و بسیاری سوالات دیگر هستند که تلاش برای فهم پیچیدگی و سیستم ­های پیچیده را در میان دانشمندان رشته­ های مختلف دو چندان می ­کنند.

نظریه پیچیدگی

نوشتار یکم- برزیل: جنگل­های بارانی آمازون

لشکری از مورچه ­ها در حال حرکت هستند. هیچ کس مسول این ارتش نیست. هیچ فرمانده ­ای وجود ندارد. هر مورچه­ ای تنها دامنه ی اندکی از اطرافش را می ­بیند و عملا کور است و از هوش بسیار پایینی برخوردار است، اما رژه ی این ارتش از مورچه ­ها با یکدیگر که جنگل را در می ­نوردند، شکل بسیار حجیمی را می­ سازد که هر انچه را در مسیرش دارد، نابود می ­کند و هر ماده ی غذایی بدرد بخوری را می ­بلعد. پس از یک روز پیاده ­روی این ارتش در جنگل که مساحتی حدود یک زمین فوتبال را پوشش می ­دهد، مورچه ­ها، پناهگاه شبانه خودشان را می ­سازند. توپی زنجیره ­ای که از اتصال بدن مورچه های کارگر پدید می ­آید و در مرکز آن ملکه و لارو مورچه­ های نوزاد قرار دارد.  زمانی که هنگام رفتن فرا می ­رسد، مورچه­ ها از یکدیگر جدا شده و رژه ی جدید آغاز می ­شود.

 نیگل فرانکس، زیست شناس آمریکایی که بخش عمده ­ای از زندگیش را صرف مطالعه زندگی مورچه ­ها کرده است، ادعا می ­کند که از بعد رفتاری، ارتش منزوی مورچه ­ها، یکی از پیچیده ­ترین رفتارهای حیوانی است. او در مطالعه ­اش بیان می ­کند که اگر ۱۰۰ ارتش از مورچه ­ها را در یک سطح صاف رها کنیم، امکان ندارد که از الگوهای حرکتشان سرباز بزنند و آنقدر به دور خود می ­چرخند تا از خستگی بمیرند و اگر میلیون­ ها مورچه را در کنار هم قرار بدهیم، گروهی که شکل­ می ­گیرد به عنوان سوپر ارگانیزم شناخته می ­شود که با هوش جمعی شکل پیدا می­ کند. این اتفاق چگونه می ­افتد؟ چه چیزی این رفتارها را کنترل می ­کند؟ الگوهای پدید آمده توسط مورچه ها چگونه قابل تحلیل هستند. هیچ کسی به درستی نمی ­داند که چگونه هر اجتماعی از ارگانیزم ­های اجتماعی همانند، مورچه ­ها، موریانه ها و یا حتی انسان­ ها با یکدیگر ساختارهای مشخصی را خلق می ­کنند که مانایی اجتماع را بطور کلی و نه در سطح فردی مهیا می ­سازد.

سعید روشنی دانشجوی دکتری مدیریت فناوری، دانشگاه علامه طباطبایی

منابع:

  1. Mitchell, M. (2009). Complexity: A guided tour. Oxford University Press
  2. Franks, N. R. (1989). Army ants: a collective intelligence. American Scientist, 77, 138-145

درباره نویسنده

مطالب مرتبط

2 نظر

  1. کشاورز

    موضوع فوق العاده جالبی است
    منتظر قسمتهای بعدی هستیم
    از نویسنده محترم و سایت shiftit سپاسگزارم

    پاسخ

نظر بدهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *