مقدمه ای بر نظریه پیچیدگی – قسمت هشتم

نظری ی پیچیدگی

ویژگی­ های سیستم ­های تطابق ­پذیر پیچیده

همانطور که در نوشتار قبلی گفته شد یک سیستم پیچیده برای اینکه بتواند در برابر تغییرات محیطی مقاومت کند و ساختار درونیش را پایدار نگه دارد مستلزم یادگیری است. یادگیری به مفهوم تطبیق با شرایط است و به سازوکارهایی اطلاق می­ شود که توسط آن یک سیستم پیچیده در برابر تغییرات بطور فعال پاسخ داده و ساختارش را حفظ می ­کند.

پدیده ظهوریافتگی

 پدیده ظهوریافتگی یا (Emergent Property) یکی دیگر از ویژگی ­های بسیار مهم سیستم ­های پیچیده است. برای درک بهتر این پدیده بهتر است اندکی به محیط پیرامونمان نگاه کنیم. آیا تا به حال به پرواز دسته­ های مختلف پرندگان درآسمان توجه کرده ­اید؟ الگوهای پدیدآمده از چه منطقی پیروی می ­کنند؟ آیا این پدیده را می ­توان توسط بررسی رفتار تک تک پرندگانِ در حال پرواز درک نمود؟

ظهوریافتگی، پدیداری است کلان-سطح که از تعاملات اجزای درونی سیستم و در سطح محلی پدیدار می ­گردد. بر اساس نظریه، تعاملات درونی اجزای سیستم با یکدیگرکه از قواعد محلی (Local Rules) برای رفتار و کنش تبعیت می ­کنند، پدیداری ظهور پیدا می­ کند که در اجزای آن پدیدار قابل بررسی نیست. به عبارت دیگر، تعاملات میان اجزای درون سیستم با یکدیگر منجر به شکل ­گیری رفتاری جدید می ­گردند که به آن ظهوریافتگی می ­گویند. این پدیدار که یکی از مهمترین نقاط تمایز سیستم ­های پیچیده با سایر سیستم­ ها است از تعامل (Inetracation) میان اجزا پدیدار می ­گردد. برای فهم این مساله بهتر است به یک سیستم ساده همانند ساعت که از اجزای اندک و روابط قطعی و متوالی ساخته شده است نگاه کنیم. اجزای درون این سیستم ساده به یکدیگر متصل بوده و انجام عمل هر جزء به جزء قبلی خود وابسته است. به بیان دیگر، حرکت عقربه ­های ساعت متسلزم حرکت چرخ­ دنده و حرکت چرخ دنده نیازمند وجود نیروی محرکه ­ای است که حرکت آن را تضمین می کند. اختلال در یک جزء منجر به کاهش عملکرد سیستم و یا اختلال در عمل آن می شود. این اجزاء به یکدیگر متصل هستند و به هم وابسته می باشند، اما چیزی به نام تعامل در میان آن ها وجود ندارد. تعامل، یعنی وجود روابط دو طرفه و حلقه های بازخور میان هر دوجزء که رفتار هر یک را تحت تاثیر قرار داده و منجر به تغییر در موقعیت و رفتار آن جزء می گردد. مشخص است که با تعریف کلاسیک از سیستم ها دیگر نمی توان ویژگی همانند ظهوریافتگی را شرح داد.

به بیان علمی، ظهور یافتگی عبارتست از ایجاد شدن ویژگی ­ها، ساختار و قابلیت­ هایی که در ذات موجودیت­ های سیستم وجود ندارد و از تعامل میان موجودیت ­ها ایجاد می ­گردد. تصور می کنم اکنون می توانید به بسیاری از پدیده های اطرافتان نگاه کنید و این بار به راحتی الگو های ظهوریافته از تعاملات درون سیستمی را مشاهده کنید. برای درک این مفهوم به تصویر زیر نگاه کنید. هر یک از تصاویر زیر در دنیای طبیعی اطراف ما نشان دهنده ی ظهور پدیداری طبیعی است.

نظریه پیچیدگی

توضیح تصویر

 چپ بالا: ساختار طوفانی ماهی ­های کوچک در اقیانوس و حرکت دسته جمعی به دلیل ایجاد تصویری رعب آور در اقیانوس که رفتاری دفاعی در برابر مهاجمان بزرگتر شناخته می­ شود.

چپ پایین: گردباد که نمونه ای از آشوب بوده و به عنوان پدیده ظهوریافتگی شناخته می شود. وسط بالا و پایین که توسط ناسا گرفته شده و ساختار دایره­ای و حلقوی کیهان را نشان می دهد. و راست بالا، حرکت چرخشی ماهی ها در اقیانوس برای به دام انداختن طعمه و راست پایین، که نمایانگر شکل­ گیری پل­ های ارتباطی میان مورچه ها است که پیش تر به آن اشاره گردید.

همه مواردی که در تصویر فوق نمایش داده شده اند نشانگر ویژگی ظهوریافتگی در سیستم های پیچیده هستند. این ویژگی در سیستم های اجتماعی پیچیده نیز قابل جستجو و مشاهده است. برای مثال نمونه ارائه شده در خصوص پروژه منهتن را به خاطر آورید. ظهور پدیداری به نام ساخته شدن بمب اتم توسط ایالات متحده آمریکا در جنگ جهانی دوم که ماحصل تلاش دانشمندان برای جلوگیری از دستیابی ارتش آلمان نازی به بمب اتم بود. دست نامرئی که آدام اسمیت از آن نام می برد به عنوان شکل گیری پدیده ظهور یافتگی در یک سیستم اقتصادی است. اسمیت ادعا می کند که قصاب و یا نانوا از خیر خواهیش نیست که به کار مشغول است بلکه به دنبال حداکثر کردن منفعت خود است. در یک سیستم اقتصادی همانند بازار هر کنشگر می تواند هر کالایی را با هر قیمتی که می خواهد عرضه کند. چیزی که در نهایت منجر به ایجاد تعادل در قیمت ها و عدم بالا رفتن قیمت ها در بازار شده و از آشوب جلوگیری می کند دست نامرئی بازار است که تعادل را به سیستم اقتصادی باز می گرداند. دست نامرئی بازار که توسط اسمیت مطرح می گردد نشان دهنده یک ظهوریافتگی در سیستم اجتماعی پیچیده است. نمونه دیگر بوجود آمدن پدیده ظهور یافتگی در سیستم های اجتماعی پدیده ترافیک است. تصور کنید در حال رانندگی در یک اتوبان درون شهری هستید و با سرعت ۷۰ کیلومتر بر ساعت در حال حرکت هستید. ۱۰ کیلومتر جلوتر و در امتداد اتوبان دو خودرو با یکدیگر تصادف می کنند. پس از گذشت چند دقیقه پدیده ظهور یافته ترافیک است که شما در آن غرق خواهید شد. شکل گیری ترافیک به عنوان یک ظهوریافتگی از یک سیستم پیچیده تنها به دلیل تصادف ایجاد نمی گردد، وجود سرعت های متفاوت میان خودور ها که باعث ترمز گرفتن و یا تغییر جهت های مختلف می گردد در نهایت منجر به بروز و ظهور ترافیک در سطح کلی می شود.

تصور می کنم توانسته ام تصویری کلی از این ویژگی سیستم های پیچیده ارائه دهم. اما سوال اساسی که در اینجا مطرح است این است که آیا می توان نوآوری را در یک سیستم اقتصادی به منزله یک ظهوریافتگی سیستمی تلقی نمود؟ اگرچه پاسخ به این سوال روشن است اما برای اثبات و تحلیل آن نیازمند اجزای دیگری از پازل سیستم های پیچیده هستیم که در نوشتارهای بعدی به آن اشاره خواهم کرد.

سعید روشنی دانشجوی دکتری مدیریت فناوری، دانشگاه علامه طباطبایی

منابع:

  1. Parrish, J. K., Viscido, S. V., & Grunbaum, D. (2002). Self-organized fish schools: an examination of emergent properties. The biological bulletin, 202(3), 296-305

 

درباره نویسنده

مطالب مرتبط

نظر بدهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *