مقدمه ای بر نظریه پیچیدگی – قسمت نهم

نظری ی پیچیدگی

پدیده ظهوریافتگی

همانطور که در نوشتار قبلی گفته شد؛ پدیده ظهوریافتگی یا (Emergent Property) یکی دیگر از ویژگی ­های بسیار مهم سیستم ­های پیچیده است. ظهوریافتگی، پدیداری است کلان- سطح که از تعاملات اجزای درونی سیستم و در سطح محلی پدیدار می ­گردد.

سیستم تکاملی و هم تکاملی در سیستم­های انطباق پذیر پیچیده

یکی دیگر از مهمترین ویژگی های سیستم های پیچیده مفهوم تکامل و مهم تر از آن هم تکاملی در میان اجزای سیستم است. هم تکاملی یا هم تطوری به سازوکاری اطلاق می گردد که موجودیت­ های درون یک سیستم می ­توانند بر اساس تعاملاتشان با یکدیگر و با محیط تغییر کنند. بعلاوه الگوهای رفتاری موجودیت ­های سیستم می توانند در طول زمان تغییر کنند و در همکاری و یا رقابت با یکدیگر به عمل و عکس ­العمل بپردازند. اگرچه نخستین بنیان های نظری تکامل در سیستم های اجتماعی و طبیعی توسط داروین بنا نهاده شد، اما دستاوردهای نظری بسیار مهم دیگری نیز بودند که منجر به توسعه این نظریه و از میان برداشتن چالش ها و موانع آن شدند. عبارت هم تکاملی نخستین بار در سال ۱۹۶۴ توسط اِلریخ و راون (Ehrlich and Raven) برای شرح تغییرات ژنتیکی یک گونه در پاسخ به تکامل گونه ی دوم استفاده گردید. از آن پس، مطالعات بسیاری صورت گرفتند تا انواع مختلفی از تعاملات هم تکاملی بین گونه ها و ژن ها را شرح دهند. مطالعات اولیه در خصوص هم تکاملی نشان می دهند که گونه های مختلف در طبیعت در مسیر تکاملی خودشان بر تکامل گونه های دیگر که با آنها در تعامل هستند اثر می گذارند و هر تغییر در یک گونه منجر به تغییر در سایر گونه های در تعامل می شود. گیاهان و حشره ها نمونه های مشخصی از سازوکار هم تکاملی هستند که معمولا در کنار یکدیگر به تعامل پرداخته و تکامل یکی بر تغییرات دیگری اثر می گذارد.

در اقتصاد یکی از مهمترین آثاری که به بررسی مفهوم تکامل پرداخته است اثر بی نظیر و بی همتای نلسون و وینتر (۱۹۸۲) است که در نوشتار هفتم اندکی به آن اشاره گردید. این محققان از عبارت روتین به عنوان جایگزینی برای ژن ها در نظریه زیست شناسی تکاملی استفاده کرده و تلاش می کنند تا رفتار یک بنگاه را شرح و تغییرات تدریجی بنگاه در طول زمان و در یک محیط اقتصادی را تفسیر نمایند. . نلسون و وینتر از مفهوم روتین به عنوان واحد تحلیل نظریه تطوری استفاده می ­کنند تا بتوانند سه سوال اصلی را در خصوص چارچوب تطوری شرح دهند: چگونه تنوع رخ می ­دهد؟ چگونه انتخاب شکل می ­گیرد؟ و چگونه چیزی که در یک دوره انتخاب شده است به دوره ی بعدی منتقل می ­گردد. در این نظریه روتین ­ها به عنوان ژن ­هایی عمل می ­کنند که نقش وراثت را بر عهده دارند، ظرفیت جهش داشته (تنوع) و می ­توانند هدف انتخاب طبیعی باشند. به عقیده ی این محققان، روتین مفهومی است انباشتی که شامل کنشگران مختلفی است. در این رویکرد، مهارت در سطح فردی و روتین در سطح سازمانی به کار گرفته می ­شود. گفته شد که روتین فرآیندی انباشتی است که شامل کنشگران مختلفی است. وجود کنشگران مختلف به این مفهوم است که به کار افتادن یک روتین مستلزم درگیر شدن کنشگران مختلفی است که در موقعیت ­های مختلفی قرار دارند. روتین ­­ها در سرتاسر سازمان پراکنده شده ­اند و ارتباط میان آن­ها از طریق تعامل صورت می ­پذیرد. از سوئی دیگر، توزیع ­شدگی روتین ­ها بدین مفهوم است که دانشی که توسط اعضای یک سازمان نگهداری و حفظ می­ شود بطور کامل با یکدیگر همپوشانی ندارد. این به موضوع به این مسئله اشاره می­ کند که بدست آوردن یک نمای کلی از دانش سازمان اگرچه غیر ممکن نیست، اما به شدت دشوار است.

پدیده ظهوریافتگی

نلسون و وینتر بحثشان در خصوص نظریه تطوری را از مفهوم مهارت (Skill) آغاز می ­گردد که یک فصل کامل از کتابشان را به آن اختصاص می ­دهند. نلسون و وینتر در فصل چهارم کتاب نظریه تطوری سال ۱۹۸۲ بیان می ­کنند که اگرچه نظریه ی آن ­ها در خصوص رفتار بنگاه­ ها و سازمان ­ها است، اما در نقطه ی شروع این بحث سطح تحلیلشان به رفتار فردی متمرکز شده است. در چرایی این نقطه ی شروع نلسون و وینتر ادعا می ­کنند که رفتار یک سازمان قابل تقلیل به رفتار سطح فردی اعضای درون آن سازمان می ­باشد. قوانین حاکم بر سطح فردی رفتار افراد می­ تواند رفتار کلی سازمان را ترسیم نماید. بر اساس نظر این محققان رفتار فردی به عنوان استعاره ­ای برای رفتار سازمان در نظر گرفته می ­شود: “ایده اصلی این است که رفتار سطح فردی به اندازه رفتار سطح سازمانی پیچیده است و قدرت قابل ملاحظه­ای دارد”. نلسون و وینتر برای شرح رفتار فردی در سازمان از یکی از جنبه ­های مهم آن یعنی رفتار مهارتی استفاده می ­کنند. به عقیده ی آن­ ها مهارت فردی به عنوان نزدیکترین شبیه معنایی برای روتین­ های سازمانی است و درک نقشی که روتین­ سازی در کارکردهای سازمانی بازی می­ کند منجر به درک نقشی می ­شود که مهارت ­ها در کارکردهای فردی بازی می ­کنند. به بیان این محققان روتین ­ها همان نقشی را در رفتار سازمانی بازی می­ کنند که مهارت ­ها در سطح فردی به عهده دارند.

نلسون و وینتر با اعتبار تلاش های اقتصاد دان بزرگی به نام ژوزف شومپیتر تلاش می کنند تا نشان دهند که تکامل یک بنگاه در یک سیستم اقتصادی در نهایت منجر به تکامل سیستم اقتصادی در سطح کلان می گردد. نلسون و وینتر و پس از آن محققانی نظیر دوسی (Dosi) نشان می دهند که فناوری با محیط اقتصادی- اجتماعی خودش دچار هم تکاملی می گردد. بیشتر این مطالعات منجر به توسعه مفاهیم نظری­ همچون وابستگی به مسیر طی شده (path Dependency)، انقطاع های زمانی در تکامل، فناوری های انطباق پذیر و … شده است که در نوشتارهای بعدی با دقت نظری شرح داده خواهند شد.

استعاره هم تکاملی نظریه زیست شناسی در اقتصاد بیشتر بر توسعه مفهوم ارتباط میان فناوری، نهادها، ارزش ها و محیط زیست- فیزیکی اقتصاد متمرکز شده است. برای درک بهتر این مفهوم بهتر است به مثال زیر توجه کنید:

در سال ۱۹۰۳، در دیترویت آمریکا یک انقلاب بزرگ در فناوری صورت گرفت که از آن به عنوان یک انقلاب پارادایمیک در فناوری و صنعت یاد می شود. هنری فورد و انقلاب تولید انبوه. ایده ی اصلی فورد که دستیابی به صرفه های ناشی از مقیاس در اقتصاد تولید بود، منجر به ایجاد خط تولید و حداکثر سازی کارایی تولید شد که از آن به عنوان تولید انبوه یاد می شود. فوردیسم تنها یک انقلاب فناورانه نبود، بلکه تکامل روش های تولیدی که از طریق این جهش اساسی در سیستم تولیدی رخ داد منجر به شکلگیری و تکامل مفاهیم دیگری شد که همه ساختارهای اجتماعی- اقتصادی مرتبط با خود را متحول نمود. روش تولیدی فورد به سرعت الگوهای تولید و مصرف را در صنعت خودرو سازی و سایر خودرو ها متحول نمود و استفاده از خودرو را به عنوان یک کالای لوکس تبدیل به یک کالا ارزان و در دسترس همه نمود. توسعه استفاده از خودرو در ایالات متحده و پس از آن اروپا متسلزم وجود زیرساخت های دیگری بود. جاده ها، اتوبان ها، علائم راهنمایی و رانندگی، قوانین و … از جمله زیرساخت ها و نهادهایی هستند که با تکامل خودروسازی در جهان دچار هم تکاملی گردیدند. با بالاتر رفتن قدرت موتورها و سرعت خودروها نیاز به وجود راه های بهتر با ظرفیت بالاتر (هم تکاملی مهندسی راه و پل)، نیاز به توسعه قوانین متناسب با هدایت خودروها (هم تکاملی نظام قاعده گذاری با تکامل تدریجی خودروها)، نیاز به آژانس های کنترلی (هم تکاملی و شکلگیری سازمان های راهنمایی و رانندگی و سیستم های طراحی علائم رانندگی) و در نهایت هم تکاملی زیرسیستم های وابسته به خودرو به عنوان فناوری های مستقل اما در تعامل با خودرو همانند سیستم های ناوربری خودرو، موتور و رانش، امنیت و … از مهمترین موارد قابل ذکر در این مثال هستند. لوکاس و فریمن (lucas and freeman) نشان می دهند که این انقلاب پارادایمی نه تنها نحوه تولید سایر صنایع را تحت تاثیر خود قرار دادند، بلکه منجر به شکل گیری و تکامل نهادهای مختلفی شدند که زندگی اجتماعی و محیط اقتصادی- اجتماعی بشر را نیز تحت تاثیر خود قرار دادند. هم تکاملی میان نهادها و فناوری منجر به تغییرات اساسی در محیط شده و بر پیچیدگی آن اثرات بسیاری می گذارد.

اگرچه بحث پیرامون نظریه تکاملی و سازوکارهای آن مستلزم ساعت ها مطالعه، بحث و پژوهش است، اما هدف اصلی از نگارش این نوشتار شرح و بسط یکی از مهمترین ویژگی های سیستم انطباق پذیر پیچیده است. در این نوشتار تلاش کردم تا مواد خام لازم برای شرح ارتباط میان نوآوری به مثابه یک سیستم پیچیده را با مولفه های اساسی سیستم پیچیده آماده نمایم. سوال اصلی که در اینجا مطرح است این است که آیا نوآوری ماحصل یک فرآیند هم تکاملی است که در یک بستر اقتصادی- اجتماعی رخ می دهد؟ اگر پاسخ به این سوال مثبت است، چگونه می توان آن را تحلیل نمود؟ آیا استفاده از روش های کیفی و یا روش های کلاسیک کمی همانند استفاده از تکنیک های معادلات دیفرانسیل و آنالیزهای آماری برای این سطح از تحلیل ها مناسب هستند؟ در نوشتارهای آتی تلاش خواهم کرد تا روش شناسی فهم و تحلیل یک سیستم پیچیده انطباق پذیر را شرح دهم. اما پیش از آن ضروری است تا اثبات نماییم که یک سیستم نوآوری در سطح کلی و یک نواوری در سطح جزیی پیچیده بود و در ماهیت با نظریه سیستم های تطابق پذیر پیچیده همسان است.

سعید روشنی دانشجوی دکتری مدیریت فناوری، دانشگاه علامه طباطبایی

منابع:

  1. Nelson, R. R., & Sidney, G, Winter. )1982(. An evolutionary theory of economic change
  2. Dosi, G., & Nelson, R. R. (2013). The evolution of technologies: An assessment of the state-of-the-art. Eurasian Business Review, 3(1), 3-46
  3. Rammel, C., Stagl, S., & Wilfing, H. (2007). Managing complex adaptive systems—a co-evolutionary perspective on natural resource management. Ecological economics, 63(1), 9-21

درباره نویسنده

مطالب مرتبط

نظر بدهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *