روش های انجام پژوهش در مدیریت – قسمت سوم

نظریه داده بنیاد

پژوهش ­های مبتنی بر نظریه داده بنیاد (Grounded Theory)

هدف از این پژوهش دستیابی به مدل، الگو و یا تئوری در زمینه مورد پژوهش می­باشد در این نوع پژوهش ها تحلیل ها بیشتر از نوع کیفی است. منظور از نظریه پردازی داده بنیاد، نظریه ­ای است که مستقیما از داده­هایی استخراج شده است که در جریان پژوهش به صورت منظم گرد آمده و تحلیل شده­ اند.

در این روش، پژوهشگر کار را با نظریه ای که از قبل در ذهن دارد شروع نمی­کند (مگر آن که منظور او بسط یک نظریه موجود باشد) بلکه کار را در عرصه واقعیت آغاز می کند و می گذارد تا نظریه از درون داده هایی که گرد می ­آورد، پدیدار شود. داده­ های کیفی در نظریه داده بنیاد از طریق مشاهدات، گفت و شنودها، مصاحبه ها، اسناد دولتی و تاملات شخصی خود پژوهشگر به دست می آید. در انجام یک پژوهش به روش نظریه داده بنیاد،  می­توان  رهیافت­ های متفاوت را مورد نظر قرار داد و بر این اساس رویکردی  ویژه را به اجرا در آورد.  با وجود این، سه طرح  یا شیوه  برای انجام ژوهش به روش داده بنیاد را می‌توان  متمایز کرد: شیوه سیستماتیک که به اشتراس و کوربین ( ۱۹۹۰) نسبت داده می شود،  شیوه ناخاسته که به گلیسر (۱۹۹۲) نسبت داده می شود، و شیوه سازا گرا که به شارماز ( ۲۰۰۰) نسبت داده می شود در ادامه طرح سیستماتیک توضیح داده شده است.

طرح سیستماتیک

برای انجام یک تحقیق به روش نظریه داده بنیاد به طور گسترده طرح سیستماتیک (منظم) استفاده می­ شود. نحوه اجرای این نوع طرح به وسیله­ ی اشتراس  و کوربین در سال۱۹۹۰ به تفصیل شرح داده شده است. طرح سیستماتیک  نظریه داده بنیاد بر استفاده از مراحل تحلیل داده ­ها از طریق کدگذاری باز،  کدگذاری محوری  و کدگذاری گزینشی تاکید دارد و همچنین  به عرضه پارادایم منطقی یا تصویر تجسمی از نظریه در حال تکوین می پردازد.

کدگذاری باز: پژوهشگر نظریه داده بنیاد از داده­ ها از طریق جزء به جزء  کردن اطلاعات به شکل­ بندی مقوله­ های (طبقه ها) اطلاعات درباره ی  پدیده مورد مطالعه می پردازد.  پژوهشگر بر اساس داده­ های گردآوری شده از مصاحبه ها، مشاهده یادداشت های روزانه و یادداشت های فنی (حاصل از عملیات میدانی) مقوله های اصلی (طبقه ها) و مقوله های فرعی را مشخص می کند.

در مرحله­ ی کدگذاری محوری: پژوهشگر یک مقوله ی کدگذاری باز را انتخاب می کنند آن را (به عنوان مقوله یا پدیده اصلی) در مرکز  فرایند مورد بررسی قرار  می دهد و سپس سایر مقوله ها که متشکل از شرایط علی (عواملی که مقوله اصلی را تحت تاثیر قرار می دهند)، راهبردها (اقداماتی که در رابطه با مقوله اصلی انجام می­شود)، شرایط زمینه ای و واسطه ای (عوامل محیطی و زمینه ای ویژه ای که راهبرد را تحت تاثیر قرار می دهد) و عواقب (پیامدهای حاصل از راهبردها) است. انجام این مرحله مستلزم شکلی است که نمودار کدگذاری نامیده می شود. این نمودار رابطه میان شرایط علی، راهبردها، شرایط محیطی و زمینه ­ای ویژه  و پیامدهای حاصل را نشان می دهد. در شکل زیر مراحل کد گذاری باز و محوری نمایش داده شده است.

نظریه داده بنیاد

سومین مرحله از کدگذاری شامل کدگذاری گزینشی است. در این مرحله، پژوهشگر به تکوین نظریه ­ای درباره رابطه ی میان مقوله های به دست آمده در الگوی کدگذاری محوری می پردازد. به عنوان سطح اولیه این نظریه یک تبیین نظری از فرایندی است که مورد پژوهش قرار گرفته است. این امر تلفیق و پالودن نظریه است و از طریق به نگارش در آوردن حکایت گونه­ ی رابطه میان مقوله­ ها و با توجه به یادداشت­ های فنی شخصی پژوهشگر حاصل می­شود. در این بیان حکایت گونه پژوهشگر ممکن است به این نکته اشاره کند که چگونه برخی عوامل، پدیده ی مورد نظر را تحت تاثیر قرار داده به طوری که با بکار گرفتن راهبردهای ویژه­ ای پیامدهای معین به بار آمده است.

طرح نوخاسته توسط گلیسر (۱۹۹۲) در انتقاد به رویکرد اشتراس و کوربین(۱۹۹۰) به دلیل توجه بیش از اندازه به قواعد و شیوه ها و اینکه به چارچوب از قبل پیش بینی شده ای برای مقوله ها به سوی تائید نظریه ای تاکید کرده اند، مطرح شده است. اما گلیسر اهمیت اینکه باید امکان داد تا نظریه از داده ها تکوین یابد، نه اینکه مقوله های ویژه ای (در این راه مورد نظر قرار گیرد) را مورد تاکید قرار می دهد.

رویکرد سازاگرا نیز به وسیله کتی شارماز تشریح شده است. موضوع فلسفی این رویکرد دارای برداشتی است که در دامنه یک طیف قرار دارد. این طیف از یک طرف اثبات گرایانه (یعنی بیشتر کمی گرا) بوده و به گلیسر و اشتراس و کوربن نسبت داده می شود و از طرف دیگر به پژوهشگران پسا مدرن (یعنی کسانی که اهمیت ارزش را مورد تردید قرار می دهند) نسبت داده می شود. به طور کلی شارماز بر معنایی تاکید دارد که شرکت کنندگان در یک بررسی (از پدیده مورد بررسی) به دست می دهند. او بیشتر بر دیدگاه ها، ارزش ها، باورها، مفروضه ها و جهان بینی های افراد تاکید درد تا بر گردآوری واقعیات و توصیف اعمال. بحث پیرامون طرح های مذکور بسیار مفصل بوده و از حوصله این نوشتار خارج است در اینجا سعی شده است آشنایی مختصری بیان شود.

منبع:

  • بازرگان، عباس، ۱۳۹۵، مقدمه‌ای بر روش‌های تحقیق کیفی و آمیخته رویکردهای متداول در علوم رفتاری، انشارات دیدار، تهران.

تحلیل از: مریم پاک نیت، کارشناس ارشد مدیریت فناوری

درباره نویسنده

مطالب مرتبط

نظر بدهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *