پژوهش تلخی دارد!

پژوهش

پژوهش تلخی دارد!

«ملک‌الشعرا» عنوانی بود حکومتی برای شاعر بزرگ دوران. اما رقابت برای کسب عنوان «ملک‌الشعرا»، منجر به آن شد که شعرای ایران به مدیحه ‌سرایان حاکمان تبدیل شوند. قاآنی ملک ‌الشعرای ایران از دوران محمدشاه بود. زمانی که ناصرالدین شاه به تخت نشست و امیرکبیر را به صدراعظمی ایران منصوب کرد؛ قاآنی به روال معمول قصیده ‌ای در مدح صدراعظم جدید سرود.

قاآنی که خود پیشتر مدیحه‌ گوی صدراعظم قبلی بود، در مدحش رسید به مصرعِ «به جای ظالمی شقی، نشسته عادلی تقی» که امیرکبیر با خشم شعر را قطع کرد تا سرودن مدح حاکمان را متوقف کند؛ و در ادامه نیز مقرری (حقوق) وی را قطع کرد.

قاآنی که درآمدش از مدح می‌گذشت، اعتضاد السلطنه را واسطه کرد. امیرکبیر از قاآنی که به زبان فرانسه و علم جدید نیز آشنا بود، خواست تا در خصوص کشاورزی (که فعالیت اصلی ایرانیان بود) کتاب ترجمه کند؛ تا حقوقش را مجدد برقرار کند.

به نظر می‌رسد این حادثه در هفته آخر مهرماه سال ۱۲۷۷ روی داده باشد؛ و به نظرم اگر قرار است در ایران «هفته پژوهش» وجود داشته باشد، چنین هفته ‌ای شایسته نامیدن «هفته پژوهش» است، نه هفته آخر آذرماه که بیشتر پیشواز شب یلداست!

پژوهش

درس از مواجهه امیرکبیر با قاآنی

۱.عنوان و لقب اگر بدون ضابطه و تنها به اختیار حاکم باشد، زمانی طولانی نمی ‌گذرد که ابزارِ تبدیل تولید مدیحه ‌گویی می ‌شود. شاعر حکیمی که صدای مردم و اخلاق عمومی است، به شوق کسب عنوان «ملک‌الشعرا» به راحتی تبدیل به مدیحه‌ سرای حاکمیت می ‌شود. این لقب چه شاعر باشد، چه استاد دانشگاه، چه نخبه! درآمد راحتی که از مدیحه ‌گویی ایجاد می ‌شود، قاآنی باسوادی که «رساله هندسه ‌ی جدید»‌ نوشته و فرانسه می‌ داند، را تبدیل به مدیحه ‌سرا می ‌کند.

۲.پژوهش از خواندن و یادگرفتن تجربیات دیگران آغاز می ‌شود. ترجمه همان خواندن تجربیات دیگران است. پژوهش بدون اتکاء به دانسته ‌های دیگران همان ‌اندازه ‌ای بی ‌معناست، که دیوار ساختن بدون پی! امیرکبیر خوب می ‌دانست که باید از ترجمه آغاز کرد.

۳.امیر موضوع ترجمه را کشاورزی می‌ گذارد؛ یعنی تقاضای اصلی جامعه‌ ی آن دوران. امیر به عنوان مظهر حکمرانی قاآنی را به سمت تقاضا جهت می ‌دهد.

۴.سیاست ‌گذاری یعنی جهت ‌دهی به فعالیت شهروندان. نمی ‌شود تنها با قطع مقرری قاآنی، اصلاح نظام حکمرانی را تمام شده دانست؛ همان‌گونه که با کاهش بودجه ‌ی دانشگاه ‌ها، احتمالا فعالیت و عملکرد دانشگاه‌ ها بهبود نمی‌یابد! بلکه گذاردن گزینه ‌های جدید فعالیت پیشِ رویِ کنش ‌گران است که انتخاب را از گزینه ‌ی نادرست به گزینه ‌ی درست هدایت می‌ کند.

۵.رفتار امیر نمادین بود. از روز نخستین امیر بود که میان خودش با دیگر صدراعظم‌ ها فاصله گذاشت؛ این فاصله‌ گذاری به قیمت ناراحتی قاآنی و قاآنی ‌هایی تمام شد؛ شاید به قیمت جانش. اما قاآنی که پیش‌تر مدح میرزا آقاسی (صدراعظم محمدشاه) می ‌گفت، روز انتصاب امیر او را عادل خواند و میرزاآقاسی را شقی! فاصله‌ ی میان مدح و ذم مدیحه‌ سرا تنها یک شب است؛ اما پژوهشگر راوی نتایج پژوهش است، نه بنده ‌ی خوشنودی حاکم!

برای همین است که پژوهشگری که مدیحه ‌سرا نیست، گاه تلخی دارد؛ اما ملک ‌الپژوهشگران یکسر شیرینی‌اند! و ما سخت نیازمند گذار از دوران مدیحه ‌سرایی به دوره ‌ی پژوهش هستیم!

       نویسنده: امیر ناظمی عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور

       منبع: http://bit.ly/2ARpKJO

درباره نویسنده

مطالب مرتبط

نظر بدهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *