سطح آمادگی فناوری – قسمت سوم

چرخه عمر فناوري

چرخه عمر فناوری

پیشرفت و رشد فناوری در طول زمان از الگوی شناخته ‌شده ‌ای تبعیت می ‌نماید که اگر به درستی شناخته شود، کاربرد فراوانی در برنامه ‌ریزی آن فناوری دارد. شناخت کامل این الگو که از آن با عنوان چرخه عمر فناوری نام برده می ‌شود، یکی از ارکان کلیدی مدیریت فناوری به شمار می ‌رود.

چرخه عمر فناوری سیر تحول یک فناوری، از زمان ایده آن تا زمان مرگش را نشان می ‌دهد. در واقع، همان‌طور که زندگی موجودات زنده از مراحل اصلی تولد، رشد، بلوغ و مرگ می ‌گذرد، هر فناوری نیز این فراز و نشیب را تجربه می‌ کند. این مراحل را چرخه عمر فناوری می ‌نامند. متخصصان مختلف، دامنه چرخه عمر فناوری را به مراحل مختلفی تقسیم ‌بندی می ‌کنند. (شکل۱ )

چرخه عمر فناوری

دوره پروردگی (مفهوم)

در این دوره، فناوری تنها یک مفهوم است؛ به‌طوری‌ که مجموعه‌ ای از ایده‌ ها و نوآوری‌ ها پی‌ در‌ پی رخ می‌ دهند تا سرانجام یکی کامیاب شده و بر دیگران فایق می‌ آید و فرصت حضور در بازار را پیدا می‌ کند. البته در این مرحله، هنوز ماهیت و گستره بازار مشخص نشده است. مشخصه این دوره، رشد اندک اولیه است که در آن آزمایش‌ های تجربی صورت می‌ گیرد. در دوره پروردگی، فناوری یک مفهوم است که تنها در محیط آزمایشگاه می‌ توان آن را مشاهده کرد.

دوره معرفی (جنینی)

در این مرحله، محصول فناوری وارد بازار شده است، منتهی بهره‌ گیری از آن رشد بسیار ‌کندی دارد؛ به‌همین دلیل به آن دوره جنینی نیز می‌ گویند. فناوری در این مرحله بسیار متغیر و نامشخص (تثبیت نشده) است که به تبع آن تنوع در محصول بالا است. هر چند فناوری در این دوره دارای مشتری است، ولی هنوز مصرف‌ کنندگان، آن را به‌طور کامل نشناخته‌ اند و فناوری نیز مصرف‌کنندگان خود را پیدا نکرده است؛ به‌همین دلیل، در این مرحله شرکت‌ های بزرگ انگیزه و رغبتی برای سرمایه‌ گذاری در فناوری را ندارند. بنابراین، ظرفیت تولید پایین است و به تولید انبوه نمی‌ رسد. در این مرحله ریسک سرمایه‌ گذاری بسیار بالا است. پژوهشگران و مهندسین اصلی‌ ترین بازیگران فناوری در این مرحله محسوب می‌ شوند.

دوره رشد

در این مرحله، روند استفاده و بهره‌ برداری از فناوری به سرعت افزایش می‌ یابد. با معرفی بیشتر و تثبیت نسبی موقعیت محصول در بازار و آشنا شدن مصرف‌کنندگان با آن، رقابت برای افزایش تولید و کاهش قیمت بالا می‌ گیرد. بدین ترتیب، تولید انبوه در این مرحله آغاز می‌ شود. این تلاش‌ ها که در جهت کاهش قیمت‌ ها و تولید انبوه محصولات صورت می‌ پذیرد، منجر به تحولات بنیادی در فرآیندهای تولید می‌ شود.

تحقق مرحله رشد یعنی تولید در مقیاس انبوه، مستلزم وجود منابع قابل ‌ملاحظه‌ی مالی، تحقیقاتی، توسعه‌ای، مهندسی، مدیریتی و بازاریابی است. در این مرحله است که شرکت‌های بزرگ وارد میدان می‌شوند؛ از این رو شرکت‌های کوچک و مبتکر یا در یکدیگر ادغام می‌شوند یا اینکه توسط شرکت‌های بزرگ‌تر خریداری و یا از گردونه رقابت حذف می‌شوند. مشخصه‌ی این دوره از نقطه‌نظر فناورانه، استانداردشدن محصولات، قطعات و حتی فرآیندها است. شرکت‌های پیشرو در این عرصه، استانداردهای سختی را تدوین می‌نمایند که دستیابی رقبا به آن‌ها دشوار یا غیرممکن است. در دوره رشد، علاوه بر پژوهشگران و مهندسین، تکنیسین‌ها نیز در زمره نیروی انسانی مؤثر قرار می‌گیرند.

دوره بلوغ (اشباع)

از آنجایی‌ که فناوری در قالب محصول، خدمات و یا فرآیند جلوه می‌ نماید، رشد آن تا حد خاصی ادامه می‌ یابد و بالاخره بازار اشباع می‌ شود. در این زمان گفته می‌ شود فناوری وارد مرحله بلوغ خود شده است. در طی این مرحله، تغییرات عمده‌ ای در فناوری رخ نمی‌ دهد، نوآوری به شدت کاهش می‌ یابد و عمدتاً به بهینه‌ سازی محصول محدود می‌ شود. در این دوره، به دلیل بلوغ صنعت و فناوری، بازار به بیشترین حد گسترش می‌ یابد و رقابت در کاهش قیمت تشدید می‌ شود، که به تبع آن فناوری به فرآیندی به شدت اتوماتیک، سیستماتیک و غیرقابل انعطاف تبدیل می‌ گردد. تحقیق و توسعه در این مرحله رنگ می‌ بازد و سرمایه‌گذاری صرفاً به دلایل اقتصادی (ماده‌ ی اولیه و نیروی انسانی ارزان‌ تر، نزدیکی به بازار و غیره) انجام می‌ گیرد. مهندسین، تکنیسین‌ ها و کارگران ماهر بازیگران اصلی این دوره هستند.

دوره افول (آغاز منسوخ شدن)

طول دوره‌ ی اشباع با توجه به ماهیت فناوری بسیار متغیر بوده و ممکن است از چند ماه تا چند دهه به طول بیانجامد. اما در چرخه‌ ی عمر زمانی فرا می‌ رسد که فناوری به سراشیبی زندگی خود می‌ رسد. از زمانی که فناوری‌ های جایگزین پا به عرصه‌ ی ظهور می‌ گذارند، مرحله‌ ی افول و منسوخ شدن فناوری قدیمی‌ تر شروع می‌ شود. از دست ‌رفتن بازار فروش و کاهش شدید قیمت‌ ها در این مرحله، شرکت‌ های پیشرو در فناوری را مجبور می‌ کند تا فناوری‌ را به کشورهای کمتر توسعه‌ یافته که هزینه‌ های تولید در آنجا کمتر است انتقال دهند؛ زیرا کاهش قیمت محصول در این مرحله تا حدی است که تولید آن دیگر اقتصادی نیست. یکی از ریسک‌ های این دوره احتمال عدم پشتیبانی از فناوری خواهد بود. در این مرحله، هنوز برخی از کشورها بنابر دلایل خاص و عمدتاً اجتماعی (بیمه، اشتغال و غیره)، از فناوری استفاده می‌ نمایند. تکنیسین‌ ها و کارگران ماهر اصلی‌ ترین نقش‌ آفرینان این دوره هستند.

زمان مرگ (منسوخ شدن)

زمانی فرا می‌ رسد که فناوری به طور کلی منسوخ می‌ شود و به طور کلی فراموش می‌ گردد؛ زیرا فناوری‌ های جایگزین بالغ و اقتصادی شده‌ اند. در این زمان پشتیبانی از فناوری قدیمی‌ تر تقریبا غیرممکن خواهد بود.

درباره نویسنده

مطالب مرتبط

نظر بدهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *